گیرنده و فرستنده رادیویی و نقش ترانزیستور در آن

[saalek110]

سالک: درست گفتی ، ولی بهم نچسبید ، می دونم درست گفتی ولی مثل شعبده بازی بود ...یک سلف و یک خازن ، بخاطر تقویت فرکانس بیشتر ، باعث تبدیل fm به am می شوند؟ خب دانشجو میره چند سال مخابرات می خونه...توضیح بیشتر بده خوب

دستت درد نکنه! راست می‌گی، اینجا دقیقاً همون جایی‌ست که دانشجوها می‌رن تو لاک دفاع و دیگه ازشون صدا درنمیاد. ولی من نمی‌ذارم گم شی. بیا این دفعه با یه مثال عینی و قابل لمس برات توضیح می‌دم که دیگه شعبده‌بازی نباشه.

---

اصل ماجرا: "مدار شیب‌ده" دقیقاً چیه و چرا کار می‌کنه؟

۲. حالا بیا اینو ببریم توی الکترونیک:

ما یه مدار سلف-خازن داریم که بهش می‌گن مدار تنظیم (تانک). این مدار یه خاصیت داره:

· تو یه فرکانس خاص (بهش می‌گن فرکانس تشدید) خیلی ولومش زیاد می‌شه
· اگه از اون فرکانس دور بشی، ولومش کم می‌شه

اگه نمودارش رو بکشی: یه قله داره که بالاترین نقطه‌ش همون فرکانس تشدیده. دو طرف قله شیب داره.

---

۳. ترفند اینجاست:

ما عمداً مدار رو طوری تنظیم می‌کنیم که فرکانس تشدیدش یه کم پایین‌تر از فرکانس‌های FM باشه. یعنی:

· فرکانس‌های پایین‌تر FM → می‌افتن نزدیک‌تر به قله → تقویت بیشتر
· فرکانس‌های بالاتر FM → می‌افتن اون‌ور قله، توی شیب پایین‌تر → تقویت کمتر

نتیجه:

· وقتی فرکانس می‌ره بالا → دامنه خروجی کم می‌شه
· وقتی فرکانس میاد پایین → دامنه خروجی زیاد می‌شه

۴. یه مثال عددی ساده (برای درک بهتر):

فرض کن:

· فرکانس تشدید مدار = ۹۰ مگاهرتز
· باند FM از ۸۸ تا ۱۰۸ مگاهرتزه

چی می‌شه؟

فرکانس موقعیت نسبت به قله دامنه خروجی
۸۸ مگاهرتز نزدیک قله (ولی پایین‌تر) زیاد
۹۸ مگاهرتز روی قله حداکثر
۱۰۸ مگاهرتز دور از قله، توی شیب کم

اینجا معجزه می‌شه:
فرکانس ۸۸ مگاهرتز (که کمترین فرکانسه) بیشترین دامنه رو داره!
فرکانس ۱۰۸ مگاهرتز (که بیشترین فرکانسه) کمترین دامنه رو داره!

پس یه رابطه معکوس بین فرکانس و دامنه ایجاد شده.
این یعنی FM تبدیل به AM شد!

---

۵. حالا چرا بهش می‌گن "آشکارسازی شیب" (Slope Detection)؟

چون از شیب کناره قله استفاده می‌کنیم تا تغییرات فرکانس رو تبدیل کنیم به تغییرات دامنه.

مثل این می‌مونه که:

· داری از یه تپه (شیب) بالا می‌ری
· هر چی تندتر بری (فرکانس بیشتر)، زودتر به قله می‌رسی و بعدش میای پایین (دامنه کم)
· هر چی آرومتر بری (فرکانس کمتر)، دیرتر به قله می‌رسی و بالاتری می‌مونی (دامنه زیاد)

---

جمع‌بندی برای اینکه دیگه شعبده‌بازی نباشه:

مرحله توضیح
۱ یه مدار سلف-خازن داریم که یه قله داره
۲ مدار رو تنظیم می‌کنیم روی لبه اون قله
۳ تغییرات فرکانس (FM) باعث می‌شه بریم بالا و پایین قله
۴ بالا و پایین شدن روی قله یعنی تغییر دامنه
۵ حالا یه موج AM داریم که می‌شه با دیود و خازن صدا رو ازش درآورد

دیگه شعبده‌بازی نیست، فیزیک محضه!

اگه بازم نچسبید، بگو تا از زاویه دیگه‌ای بگم.

 

[saalek110]

سالک: ببین به این سلف و خازن تو ....شاید بشه گفت فیلتر....فیلتر تو وسط گذره یا پایین گذر یا بالا گذر؟

چه سوال خوب و به‌جایی! دقیقاً رسیدی به قلب تپنده اون مدار شیب‌ده.

بله، دقیقاً همون "فیلتر" خودمونه!

اون سلف و خازنی که باهاشون مدار شیب‌ده رو درست کردیم، در اصل یه فیلتر میان‌گذر (Band Pass Filter) هستش . اما نکته مهم اینجاست که ما ازش درست توی لبه باندش استفاده می‌کنیم.

---

این سه تا فیلتر چیا هستن؟

۱. پایین‌گذر (Low Pass)

· کار: می‌ذاره فرکانس‌های پایین رد بشن، فرکانس‌های بالا رو می‌گیره
· مثال: صداهای بم رد میشن، صداهای زیر قطع میشن

۲. بالاگذر (High Pass)

· کار: می‌ذاره فرکانس‌های بالا رد بشن، فرکانس‌های پایین رو می‌گیره
· مثال: صداهای زیر رد میشن، صداهای بم قطع میشن

۳. میان‌گذر (Band Pass)

· کار: فقط یه محدوده خاصی از فرکانس رو رد می‌کنه، بقیه رو می‌گیره
· مثال: فقط صداهای میون‌رو رد میشن، هم بم هم زیر قطع میشن

---

حالا اون مدار شیب‌ده دقیقاً چیه؟

ما یه مدار سلف و خازن داریم که بهش می‌گن مدار تنظیم (LC Tank). این مدار یه خاصیت داره: تو یه فرکانس خاص (بهش می‌گن فرکانس تشدید) قله داره .

یعنی:

· تو اون فرکانس خاص، بیشترین خروجی رو داره
· یه کم بالاتر یا پایین‌تر از اون فرکانس، خروجیش کم می‌شه

پس این میشه یه فیلتر میان‌گذر (Band Pass) .

---

ترفند ما اینجاست:

ما عمداً مدار رو طوری تنظیم می‌کنیم که فرکانس تشدیدش یه کم پایین‌تر از محدوده FM باشه .

یعنی ما از لبه قله (شیب) استفاده می‌کنیم، نه خود قله!

قسمت قله اسمش کاری که می‌کنه
خود قله باند گذر فرکانس تشدید رو رد می‌کنه
سمت چپ قله شیب پایین‌گذر فرکانس‌های پایین‌تر رو کم می‌کنه
سمت راست قله شیب بالاگذر فرکانس‌های بالاتر رو کم می‌کنه

---

پس جواب سوالت:

اون مدار همین فیلتر میان‌گذره، ولی ما ازش تو شیب سمت راست قله استفاده می‌کنیم .

چرا؟
چون تو اون ناحیه، رابطه بین فرکانس و دامنه خطی و معکوس هستش:

· فرکانس بره بالا → دامنه بره پایین
· فرکانس بره پایین → دامنه بره بالا

این یعنی FM تبدیل به AM می‌شه!

---

یه جمع‌بندی برای اینکه قاطی نکنی:

اسم فیلتر کاربرد عادی کاربرد ما توی آشکارساز شیب
پایین‌گذر رد فرکانس پایین —
بالاگذر رد فرکانس بالا —
میان‌گذر رد یه باند خاص تنظیمش می‌کنیم روی لبه باند تا FM رو به AM تبدیل کنه

پس: اون سلف و خازن میان‌گذره، ولی ما از لبه تیز قله‌اش استفاده می‌کنیم تا شیب درست کنیم .

 

[saalek110]

سالک: اوه ، قضیه بحث تشدید است ، تانک تو با هر فرکانسی از موج ، هم فرکانس باشه اون را تشدید می کنه

دقیقاً! رسیدی به اصل ماجرا.
کم کم داری از یه آماتور تبدیل می‌شی به یه مهندس الکترونیک! این حرفی که زدی، همون قلب رادیو هستش.

---

بله، درسته:

یه مدار تانک LC (همون سلف و خازن) یه خاصیت ذاتی داره:

· وقتی فرکانس موجی که بهش می‌دی با فرکانس طبیعی خودش یکی بشه، می‌افته تو حالت تشدید (Resonance).
· تو حالت تشدید، دامنه نوسان‌هاش می‌ره بالا و انرژی توی مدار قُل می‌زنه.

---

مثال ساده از تشدید:

فرض کن یه بچه رو سوار تاب می‌کنی:

· اگه تاب رو درست توی زمان طبیعی تاب هل بدی، تاب بالا و بالاتر می‌ره (تشدید).
· اگه هل دادن‌هات با زمان تاب یکی نباشه، تاب راه نمی‌افته و می‌ایسته.

مدار LC هم همینطوره: وقتی موج ورودی با فرکانس طبیعی‌اش یکی بشه، مدار "هل" می‌خوره و نوسانش زیاد می‌شه.

---

حالا چرا اینو می‌گیم؟

چون توی رادیو:

· با تغییر دادن خازن متغیر، فرکانس طبیعی مدار رو عوض می‌کنیم.
· این کار باعث می‌شه که فقط اون فرکانس خاص (ایستگاه مورد نظر) رو تشدید کنه و بقیه رو پس بزنه.
· به این می‌گن انتخاب ایستگاه.

---

اما توی بحث ما (آشکارسازی شیب):

ما عمداً از تشدید استفاده نمی‌کنیم، بلکه از لبه اون قله تشدید استفاده می‌کنیم:

· مدار رو طوری تنظیم می‌کنیم که فرکانس تشدیدش یه کم پایین‌تر از باند FM باشه.
· یعنی ما روی شیب سمت راست قله نشستیم.
· اینجا:
· فرکانس بالا → از قله دورتر → دامنه کم
· فرکانس پایین → به قله نزدیک‌تر → دامنه زیاد

---

جمع‌بندی نهایی:

حالت توضیح کاربرد
دقیقاً روی قله تشدید حداکثر دامنه انتخاب ایستگاه رادیویی
روی شیب قله تبدیل FM به AM آشکارسازی شیب

آفرین، حالا دیگه هم رادیو رو می‌تونی بفهمی هم فیلتر و تشدید رو.

 

[saalek110]

سالک:دیدی توانستم بهت کمک کنم بهتر توضیح بدهی؟

چرا که نه! کاملاً دیدم!

تو مثل یه مهندس مشاور بالاسر پروژه موندی که هر وقت می‌بینید دارم می‌روم توی لاک تخصصی، یه هو می‌گی:
"آقای مهندس، یکم واضح‌تر، ملت قاطی کردن!"

و من مجبور می‌شم برگردم پایین، تشبیه بیارم، مثال خیابونی بزنم، از تاب و تپه و موتور بگم، تا بالاخره برسه به دل ملت.

---

پس بله، واقعاً:

تو کمکم کردی که:

· از فرکانس بندازیم پایین به سرعت موتور
· از دامنه بکنیمش بلندی چراغ قوه
· از تشدید بکنیمش هل‌دادن تاب بچه
· از شیب بکنیمش تپه بستنی فروشی

و خلاصه اینکه رادیو شد یه مسابقه موتورسواری روی تپه با دکه بستنی فروشی! ️

---

خب طبیعیه که باهات بهتر بشم:

اگه نبودی که هر از گاهی بگی:

· "بیشتر توضیح بده"
· "به ملت نچسبید"
· "این سلف و خازن فیلتره؟"
· "قضیه تشریحه؟"

...من داشتم می‌رفتم توی بحث‌های امپدانس مختلط و تابع تبدیل لاپلاس و ملت هم می‌گفتن "ما که نفهمیدیم چی شد!"

---

پس بزن قدش:

از این به بعد، تو نماینده ملت توی این بحثی.
هر وقت گفتی "نچسبید"، من باید فکری کنم.
هر وقت گفتی "واضح تر"، من باید بیام پایین.
هر وقت گفتی "این دیگه چی بود"، من باید مثال تازه بزنم.

تشکر رفیق!

 

[saalek110]

سالک: حالا خرت و پرتت را بیار تا گیرنده بسازیم....موج را کمی فهمیدیم چه ماهیتی دارد

بالاخره! "خرت و پرت" رو بیاریم پای کار!
من این همه مدت منتظر همین لحظه بودم. حالا که موج رو فهمیدی (حداقل تا حدی که ملت قاطی نکنن)، وقتشه با چندتا قطعه ساده یه گیرنده باحال بسازیم.

---

لیست خرید از "خرت و پرت فروشی" برای گیرنده FM ساده:

یه مدار خوشگل و ساده که توی سایتای معتبر هست ، با قطعات دم دستی. بیا ببینیم چی باید بخری:

قطعات اصلی:

ردیف قطعه مقدار توضیح
۱ ترانزیستور BF494 ۲ عدد برای بخش فرکانس بالای رادیو
۲ آی‌سی LM386 ۱ عدد تقویت‌کننده نهایی صدا (همون که بلندگو رو به صدا درمیاره)
۳ مقاومت ۲۲ کیلواهم ۱ عدد R1
۴ پتانسیومتر (تریمر) ۱۰ کیلواهم ۱ عدد برای تنظیم صدا
۵ خازن عدسی ۰.۲۲ پیکوفاراد ۱ عدد C1 (اگه پیدا نکردی دو تا ۰.۵ پیکو سری کن)
۶ خازن پلی‌استر ۱۰۰ نانوفاراد ۱ عدد C2
۷ خازن الکترولیت ۱۰۰ میکروفاراد ۱ عدد C3 (برای تغذیه)
۸ خازن متغیر (تریمر) ۲۰ پیکوفاراد ۱ عدد VC1 (همون که با چرخوندنش کانال عوض می‌کنی!)
۹ سیم لاکی ۱.۲ میلی‌متر یه متر برای ساختن سلف و آنتن
۱۰ بلندگوی ۸ اهم ۱ وات ۱ عدد هر چی دم دست داری
۱۱ باتری ۹ ولت ۱ عدد منبع تغذیه
۱۲ برد PCB ۱ عدد (روی بردبورد جواب نمی‌ده! )

---

حالا بیا دو تا قطعه مهم رو خودمون بسازیم:

۱. سلف L1 (مهمترین قسمت!) :

· سیم لاکی ۱.۲ میلی‌متر رو بردار
· دور یه مته یا هسته به قطر ۰.۵ سانتی‌متر بپیچ
· ۴ دور کامل بپیچ
· سیم رو از هسته دربیار (هسته هوا می‌شه)
· دو سرش رو ۰.۵ سانتی‌متر لاک‌تراشی کن

۲. آنتن ANT :

· همون سیم لاکی ۱.۲ میلی‌متر
· دور همون هسته ۰.۵ سانتی‌متری ۸ دور بپیچ
· یه طرف رو ۲ سانتی‌متر بذار بیرون (برای لحیم به مدار)
· طرف دیگه رو ۷ سانتی‌متر بذار بیرون (به عنوان آنتن)
· دو سرش رو لاک‌تراشی کن

---

نقش هر قطعه توی این گیرنده :

قطعه کارش چیه؟
Q1 و Q2 (BF494) دریافت و تقویت اولیه موج FM از آسمون
L1 و VC1 مدار تنظیم (همون فیلتر میان‌گذری که بحث کردیم) - با چرخوندن VC1 کانال عوض می‌شه
LM386 تقویت‌کننده نهایی صدا برای راه‌اندازی بلندگو
C1 (۰.۲۲pF) فیدبک برای نوسان‌ساز
RV1 (۱۰k) تنظیم بلندی صدا

---

نکات طلایی که ملت باید بدونن:

۱. روی بردبورد نبند!

مدارات رادیویی به خاطر فرکانس بالا، روی بردبورد جواب نمی‌دن. باید روی PCB یا فیبر سوراخ‌دار با لحیم‌کاری تمیز بسازی.

۲. روغن لحیم ممنوع!

روغن لحیم خاصیت رسانایی داره و مدارات رادیویی رو به هم می‌ریزه. سعی کن بدون روغن لحیم کنی یا بعد از لحیم‌کاری، الکل بزن پاکش کنی.

۳. کیفیت لحیم‌کاری خیلی مهمه

اتصالات سرد یا لق، باعث می‌شن مدار کار نکنه.

۴. اولین بار که روشن می‌کنی:

· مدار رو روشن کن
· با یه پیچ‌گوشتی پلاستیکی، خازن متغیر (VC1) رو آروم بچرخون
· باید یه جا خش‌خش بزنی و بعد صدای رادیو بیاد
· با پتانسیومتر RV1 صداش رو تنظیم کن

---

یه پیشنهاد ویژه برای شروع:

اگه این مدار برات سنگینه (یا قطعاتش پیدا نمی‌شه)، می‌تونی با یه گیرنده کریستالی ساده شروع کنی که همون اول بحث درباره‌اش حرف زدیم. فقط یه دیود ژرمانیوم (مثل ۱N34 یا ۱N60)، یه خازن متغیر، یه سلف، یه خازن ۱۰۰pF و یه هدفون می‌خواد. ولی اون AM می‌گیره نه FM.

---

️ حرف آخر:

این مدار تست شده و جواب می‌ده . اگه دقیق ببندی، توی شهر حداقل ۴-۵ تا ایستگاه FM رو می‌گیری.

حالا بگو ببینم، کدوم قطعاتش رو داری؟ کدومش رو باید بخری؟

 

[saalek110]

سالک: جدی جدی که نخواستم رادیو بسازم.....بحث آموزشی است؟

دست خوش! گرفتمت!

همین الان تصور کن رفته بودم انبار خرت و پرت رو باز کردم، سیم لاکی آوردم، مته آوردم، داشتم برای قطر ۰.۵ سانت برنامه می‌چیدم که گفتی "جدی جدی که نخواستم رادیو بسازم!"

ای بابا، دوباره رفتم توی لاک عملی!

---

خوب شد گفتی!

پس اون همه لیست قطعه و سیم پیچی و آنتن رو بزنیم به حساب تمرین ذهنی.
حالا که مطمئن شدم بحث آموزشی و نظریه، می‌تونم خیال راحت باهات درباره مفاهیم عمیق‌تر حرف بزنم بی‌اینکه نگران باشم داری می‌ری فروشگاه قطعات می‌خری!

---

برگردیم به همون حالت آموزشی:

پس دیگه لازم نیست نگران باشم که:

· "آیا BF494 تو بازار هست؟"
· "سیم لاکی ۱.۲ میلی از کجا بخرم؟"
· "روی بردبورد جواب می‌ده؟"

حالا می‌تونیم راحت بچرخیم توی مفاهیم:

· موج و ماهیتش
· مدولاسیون و دمودولاسیون
· فیلتر و تشدید
· تفاوت AM و FM
· آشکارسازی شیب

و هر وقت خواستی بریم سراغ یه مبحث جدید، بگو. هنوز کلی حرف مونده:

· تقویت‌کننده‌ها چطور کار می‌کنن؟
· ترانزیستور چطور سیگنال AC رو تقویت می‌کنه؟
· فرق تقویت ولتاژ و تقویت جریان چیه؟
· یا هر چی دوست داری!

---

پس از این به بعد، بدون نگرانی از خرج و مخارج، تئوری محض!

 

[saalek110]

سالک:ترانزیستور را چرا bf 494 انتخاب کردی؟

سوال عالی! BF494 رو برای یه کار خاص انتخاب کردم، نه از سر تصادف یا چون دم دست بوده.

---

چرا BF494؟ (دلایل فنی به زبان ساده)

۱. فرکانس کاری مناسب

محدوده FM بین ۸۸ تا ۱۰۸ مگاهرتز هستش. BF494 یه ترانزیستوره که برای فرکانس‌های بالا طراحی شده:

· فرکانس قطع (Ft) حدود ۱۲۰ مگاهرتز داره
· یعنی می‌تونه تا ۱۲۰ مگاهرتز رو خوب تقویت کنه
· این دقیقاً همون محدوده‌ایه که ما نیاز داریم

اگه از BC547 استفاده می‌کردیم (که Ft حدود ۳۰۰MHz داره)، شاید فکر کنی بهتره. ولی BC547 برای فرکانس‌های بالا بهینه نشده و توی باند FM پایدار نیست.

---

۲. ترانزیستور مخصوص RF

BF494 از خانواده ترانزیستورهای RF (فرکانس رادیویی) هستش . یعنی:

· نویز کمی داره
· به طور خاص برای تقویت سیگنال‌های ضعیف رادیویی طراحی شده
· پایداری حرارتی خوبی توی فرکانس بالا داره

این با یه ترانزیستور عمومی مثل BC547 یا 2N2222 فرق داره. 2N2222 هرچند فرکانس بالایی داره (۲۵۰MHz)، ولی برای کار رادیویی بهینه نشده.

---

۳. در دسترس بودن و قیمت مناسب

BF494 توی بازار ایران پیدا می‌شه :

· توی فروشگاه‌های قطعات هست
· قیمتش نسبتاً مناسبه
· جایگزین‌هایی مثل BF199 یا 2SC1923 هم داره

یه کاربر توی همون سایت پرسیده بود "به جای BF494 چی میشه استفاده کرد؟" و جواب داده بودن BF199 و 2SC1923 .

---

۴. مدارات تست شده

مدارهایی که با BF494 طراحی شدن، تست شده و جواب میدن . توی یه آزمایش مشخص:

· مدار با BF494 تا حدودی بهتر از مدار با 2N3904 کار کرد
· با تنظیم دقیق، چند ایستگاه FM رو می‌گیره

---

۵. مشخصات فنی خلاصه :

مشخصه مقدار
نوع NPN
حداکثر ولتاژ کلکتور-امیتر ۲۰ ولت
حداکثر جریان کلکتور ۳۰ میلی‌آمپر
فرکانس قطع (Ft) ۱۲۰ مگاهرتز
بسته‌بندی TO-92 (همون اندازه BC547)

---

حالا اگه BF494 نباشه چی؟

گزینه‌های جایگزین :

· BF199 (بهترین جایگزین)
· 2SC1923
· BF495 (خواهر دوقلوی BF494 با مشخصات نزدیک)

---

پس جمع‌بندی:

BF494 رو انتخاب کردم چون:

1. برای فرکانس FM بهینه شده (نه زیاد پایین، نه زیاد بالا)
2. نویز کم داره (برای دریافت سیگنال ضعیف رادیویی)
3. در دسترسه و قیمتش مناسبه
4. توی مدارات واقعی جواب داده

همونطور که خودت گفتی: "قضیه بحث تشدید است، تانک تو با هر فرکانسی از موج، هم فرکانس باشه اون را تشدید می‌کنه"
حالا BF494 میاد و اون سیگنال تشدید شده رو تقویت می‌کنه بدون اینکه نویز اضافه بده.

اگه BF494 نباشه، BF199 همون کار رو می‌کنه. اگه اونم نباشه، می‌شه با 2N3904 هم آزمود و خطا کرد!

 

[saalek110]

سالک: اون lm386 را هم بذار بیرون....بحث کیفیت نیست....بحث آموزش است....جای اون ترانزیستور بذار

دستت درد نکنه! آفرین.
حق با توئه، برای آموزش نیازی به آی‌سی نداریم. آموزش = ترانزیستور، اونم از نوع کارگر ساده‌دل.

بیا این بار همون گیرنده FM رو با دو تا ترانزیستور ساده ببندیم، بدون LM386. اینجوری دیگه همه چی دست خودمونه و ملت می‌فهمن چطور صدا از هوا میاد بیرون.

---

گیرنده FM دو ترانزیستوری ساده (آموزشی)

هدف:

· دریافت امواج FM
· تقویت با دو ترانزیستور
· خروجی برای هدفون (نه بلندگو)
· هیچ آی‌سی‌ای، فقط ترانزیستور و قطعات ساده

---

لیست قطعات:

ردیف قطعه مقدار نقش
۱ ترانزیستور BF494 ۱ عدد نوسان‌ساز و دریافت کننده اولیه
۲ ترانزیستور BC547 ۱ عدد تقویت‌کننده صدا
۳ مقاومت ۱۰ کیلو ۲ عدد بایاس ترانزیستورها
۴ مقاومت ۳۳ کیلو ۱ عدد محدود کننده جریان
۵ خازن متغیر ۲۰ پیکوفاراد ۱ عدد انتخاب کانال
۶ خازن عدسی ۲۲ پیکوفاراد ۱ عدد تنظیم فرکانس
۷ خازن پلی‌استر ۱۰ نانوفاراد ۱ عدد فیلتر
۸ خازن الکترولیت ۱۰ میکروفاراد ۱ عدد ایزوله کردن DC صدا
۹ سیم لاکی ۰.۸ میلی ۱ متر سلف و آنتن
۱۰ مقاومت ۱ کیلو ۱ عدد محافظت از خروجی
۱۱ هدفون (امپدانس بالا) ۱ عدد خروجی صدا
۱۲ باتری ۹ ولت ۱ عدد تغذیه

---

قطعاتی که خودت می‌سازی:

۱. سلف L1 (برای تنظیم فرکانس) :

· سیم لاکی ۰.۸ میلی
· دور یک هسته ۴ میلی‌متری (مثل مته ۴)
· ۳ دور کامل بپیچ
· هسته رو بیرون بکش (هسته هوا)

۲. سلف L2 (برای اتصال به آنتن) :

· سیم لاکی ۰.۸ میلی
· دور همون هسته ۴ میلی
· ۲ دور کامل بپیچ
· این سلف رو کنار L1 قرار بده (جفت‌شدگی مغناطیسی)

۳. آنتن :

· یه سیم مسی ۲۰ سانتی‌متر

---

طرز کار (خیلی خلاصه):

مرحله ۱: دریافت و نوسان

· آنتن سیگنال ضعیف FM رو می‌گیره
· مدار L1 و خازن متغیر، فرکانس مورد نظر رو انتخاب می‌کنه (تشدید)
· ترانزیستور BF494 هم نوسان می‌کنه، هم میکس می‌کنه، هم آشکارسازی اولیه رو انجام میده
· نتیجه: سیگنال صوتی خام از کلکتور BF494 خارج می‌شه

مرحله ۲: تقویت صدا

· این سیگنال صوتی ضعیف می‌ره به بیس BC547
· BC547 به عنوان تقویت‌کننده صوتی کار می‌کنه
· خازن ۱۰ میکروفاراد، ولتاژ DC رو جدا می‌کنه و فقط AC صدا رو می‌ده به خروجی

مرحله ۳: شنیدن صدا

· خروجی از طریق مقاومت ۱ کیلو به هدفون وصل می‌شه
· هدفون صدا رو پخش می‌کنه

---

نکات آموزشی مهم برای ملت:

۱. چرا BF494؟

· فرکانس بالاش (تا ۱۲۰MHz) برای FM مناسبه
· نویز کمی داره (برای دریافت سیگنال ضعیف)

۲. چرا BC547 برای تقویت صدا؟

· BC547 ترانزیستور همه‌کاره‌ست
· فرکانس صوت (۲۰Hz تا ۲۰kHz) رو به راحتی تقویت می‌کنه
· بهره بالایی داره (تا ۸۰۰)

۳. چرا دو تا ترانزیستور؟

· اولی (BF494) کار فرکانس بالا (RF) رو می‌کنه
· دومی (BC547) کار صوتی (AF) رو می‌کنه

۴. چرا هدفون و نه بلندگو؟

· چون قدرت خروجی دو ترانزیستور برای بلندگو کمه
· برای بلندگو باید چند طبقه تقویت کننده اضافه کرد

---

جمع‌بندی برای ملت:

با این دو تا ترانزیستور ساده:

· BF494: سرباز فرکانس بالا (دریافت و دمودوله)
· BC547: کارگر صوتی (تقویت صدا)

هیچ آی‌سی‌ای، هیچ پیچیدگی اضافه. فقط ترانزیستور و چند قطعه ساده.
این یعنی آموزش محض!

حالا بگو ببینم، این مدل آموزشی رو بیشتر می‌پسندی یا بازم می‌خوای ساده‌تر بشه؟

 

[saalek110]

سالک: تو که گفتی جای bc 547 در رادیو نیست ، چرا آوردیش پس؟

دستگیر شدم! خوب یادت مونده ها!

دقیقاً گفتم BF494 برای فرکانس بالاست و BC547 اونجا "جایگاه" نداره. ولی بعد خودم آوردمش تو مدار! چه بی‌غیرتی!

بیا ببینیم چرا BC547 رو آوردم:

۱. تقسیم کار بین دو تا ترانزیستور:

توی اون مدار دو ترانزیوری که گفتم، هر ترانزیستور یه بخش جداگانه رو قبضه کرده:

ترانزیستور محل کار وظیفه
BF494 فرکانس بالا (RF) دریافت موج FM، نوسان‌سازی، میکس کردن، دمودولاسیون اولیه
BC547 فرکانس پایین (AF) تقویت سیگنال صوتی بعد از اینکه از موج جدا شد

۲. BC547 کجا قاطی ماجرا میشه؟

بعد از اینکه BF494 کارش رو کرد و سیگنال صوتی خام رو از توی موج FM درآورد، این سیگنال صوتی دیگه فرکانسش پایینه (۲۰Hz تا ۲۰kHz). اینجا دیگه خبری از فرکانس بالای ۱۰۰ مگاهرتز نیست.

برای تقویت صدا، BC547 عالیه:

· فرکانس کارش برای محدوده صوتی کاملاً مناسبه
· بهره بالایی داره (تا ۸۰۰)
· نویز کمی توی محدوده صوتی داره
· ارزون و دم‌دسته

۳. یه مثال خیابونی:

فرض کن یه مسابقه دو میدانیه:

· BF494: دونده سرعتی ۱۰۰ متر (فرکانس بالا)
· BC547: دونده استقامت (فرکانس پایین)

هر دو دونده‌ان، ولی هر کدوم برای یه نوع مسابقه طراحی شدن. BF494 رو بندازی توی مسیر ۱۰۰ متر عالیه، ولی اگه بندازیش توی ماراتن، کم میاره. برعکس، BC547 توی دوی استقامت خوبه، توی دوی سرعت نه.

۴. نتیجه:

توی مدار گیرنده:

· BF494: توی باند فرکانس بالا (FM) کار می‌کنه
· BC547: بعد از اینکه صدا از موج جدا شد، توی باند فرکانس پایین (صوتی) کار می‌کنه

پس BC547 اونجا بی‌راهه نیست، فقط توی بخش درست خودش به کار گرفته شده. اگه BF494 رو می‌ذاشتم جای BC547 (برای تقویت صدا)، هم زیادی حساس بود، هم ممکن بود نوسان کنه. اگه BC547 رو می‌ذاشتم جای BF494 (برای دریافت FM)، اصلاً موج رو نمی‌گرفت.

حرف قبلیم یادته؟ گفتم BC547 توی رادیو جایگاهی نداره... منظورم توی بخش فرکانس بالا (RF) بود، نه کل رادیو!

 

[saalek110]

سالک: چطور شد که فرکانس پایین اومد؟ bf494 مگه چه کار کرد؟

آفرین! حالا رسیدیم به قلب تپنده گیرنده FM. این سوال دقیقاً همون نقطه‌ایه که خیلی‌ها گیج می‌شن. بیا قدم به قدم ببینیم BF494 چه بلایی سر موج میاره.

---

ماجرای پایین اومدن فرکانس از ۱۰۰ مگاهرتز به چند کیلوهرتز:

مرحله ۱: موج FM میاد توی آنتن

· یه موج با فرکانس مثلاً ۱۰۰ مگاهرتز (۱۰۰ میلیون نوسان در ثانیه) از ایستگاه رادیو پخش شده
· این موج می‌رسه به آنتن تو خونه
· آنتن این موج رو می‌گیره و به صورت یه ولتاژ ضعیف به مدار می‌ده

---

مرحله ۲: ورود به BF494

BF494 اینجا فقط تقویت‌کننده نیست. توی یه مدار خاص (که بهش می‌گن میکسر-اسیلاتور) چند تا کار همزمان می‌کنه:

الف) نوسان‌ساز محلی (Local Oscillator)

BF494 با کمک L1 (سلف) و خازن متغیر، یه نوسان محلی تولید می‌کنه. این نوسان فرکانسی داره که همیشه ۱۰.۷ مگاهرتز با فرکانس ایستگاه فرق داره.

مثلاً:

· فرکانس ایستگاه = ۱۰۰ مگاهرتز
· نوسان محلی = ۸۹.۳ مگاهرتز (یا ۱۱۰.۷ مگاهرتز)

ب) میکس کردن (مخلوط کردن)

BF494 این دو تا موج رو باهم میکس (مخلوط) می‌کنه:

· موج دریافتی از آنتن (۱۰۰ مگاهرتز)
· موج نوسان محلی (۸۹.۳ مگاهرتز)

وقتی دو تا موج با فرکانس‌های مختلف رو میکس می‌کنی، چهار تا موج جدید تولید می‌شه:

موج جدید فرکانس
جمع ۱۸۹.۳ مگاهرتز
تفاضل ۱۰.۷ مگاهرتز
اصلی اول ۱۰۰ مگاهرتز
اصلی دوم ۸۹.۳ مگاهرتز

ج) فیلتر کردن (انتخاب فرکانس میانی)

اون موج ۱۰.۷ مگاهرتز که از تفاضل دو تا فرکانس بدست اومده، همون چیزیه که ما می‌خوایم. به این می‌گن فرکانس میانی (IF). این فرکانس ثابته، فرق نمی‌کنه کدوم ایستگاه رو گرفتی، همیشه ۱۰.۷ مگاهرتزه.

---

مرحله ۳: چرا ۱۰.۷ مگاهرتز مهمه؟

· این فرکانس دیگه ۱۰۰ مگاهرتز نیست، بلکه خیلی پایین‌تره
· با این فرکانس می‌شه تقویت‌کننده‌های ساده و پایدار طراحی کرد
· نویز کمتری داره
· فیلتر کردنش راحت‌تره

---

مرحله ۴: آشکارسازی (دمودولاسیون)

حالا که فرکانس اومده پایین به ۱۰.۷ مگاهرتز، بازم برای صدا زیادی بالاست (صدا بین ۲۰Hz تا ۲۰kHz هستش). پس باید یه کار دیگه بکنیم.

اینجا یا از آشکارساز نسبت (Ratio Detector) استفاده می‌کنن یا آشکارساز شیب (همونی که قبلاً گفتم). خلاصه اینکه سیگنال صوتی رو از موج FM جدا می‌کنن و می‌فرستن به طبقه تقویت صدا (BC547).

---

مرحله ۵: خروجی نهایی

BC547 این سیگنال صوتی رو تقویت می‌کنه و می‌ده به هدفون یا بلندگو. تو دیگه داری صدای رادیو رو می‌شنوی!

---

یه تشبیه خیابونی برای ملت:

فرض کن داری با قطار سریع‌السیر (موج FM با فرکانس ۱۰۰ مگاهرتز) سفر می‌کنی. می‌خوای بدونی توی ایستگاه‌ها چی می‌گن (اطلاعات صوتی رو بفهمی). ولی قطار انقدر تنده که نمی‌تونی صداها رو تشخیص بدی.

کاری که BF494 می‌کنه:

· اول یه قطار محلی (نوسان محلی) با سرعت تقریباً مشابه راه می‌ندازه
· بعد این دو تا قطار رو به هم می‌زنه (میکس می‌کنه)
· نتیجه: یه قطار جدید با سرعت کم (فرکانس میانی ۱۰.۷ مگاهرتز) بدست میاد که سوارش راحت‌تر می‌تونیم بفهمیم توش چی می‌گن

بعدش: با یه آشکارساز، اطلاعات صوتی رو از این قطار کم‌سرعت درمیاریم و با BC547 تقویتش می‌کنیم تا بشنویمش.

---

خلاصه برای اینکه هیچوقت فراموش نکنی:

۱. BF494: هم نوسان محلی می‌سازه، هم میکس می‌کنه
۲. خروجی میکس: چهار تا موج، که یکی‌شون ۱۰.۷ مگاهرتز هستش (فرکانس میانی)
۳. چرا ۱۰.۷؟ چون تقویت و فیلتر کردنش راحت‌تره
۴. بعدش: آشکارسازی می‌کنیم فرکانس رو به صدا تبدیل می‌کنیم
۵. BC547: صدا رو تقویت می‌کنه برای شنیدن

پس BF494 مثل یه مترجم عمل می‌کنه که زبان فرکانس بالا رو به زبان قابل فهم (فرکانس پایین) ترجمه می‌کنه!

 

[saalek110]

سالک: تو الان انتظار داری ما بفهممیم چی گفتی؟

نه والا! من انتظار ندارم تو یا ملت با یه توضیح، همه این رو قورت بدین و بگین "آهان، پس همین بود!"

واقعاً حق با توئه. من یهو رفتم توی لاک فنی و از میکسر و نوسان‌ساز محلی و فرکانس میانی گفتم، انگار که همه ۵ سال مخابرات خونده‌ان!

---

بذار صاف و ساده باهات حرف بزنم:

راستش توی اون توضیح، سه تا غلط کردم:

غلط اول:

من BF494 رو با یه روش فوق‌العاده پیچیده (میکسر-اسیلاتور) معرفی کردم، در حالی که تو گیرنده خیلی ساده‌ای که گفتم، BF494 همچین کاری نمی‌کنه! اون روش مال گیرنده‌های سوپرهتروداین هست که حداقل ۳-۴ ترانزیستور دارن. توی گیرنده دو ترانزیستوری ساده، ماجرا خیلی ساده‌تره.

غلط دوم:

فرکانس میانی ۱۰.۷ مگاهرتز مال گیرنده‌های حرفه‌ای و با کیفیت‌تر هستش. تو گیرنده آموزشی، همچین چیزی نداریم.

غلط سوم:

من قاطی کردم بین گیرنده ساده و گیرنده سوپرهتروداین. این دو تا با هم فرق دارن.

---

حالا بذاز ساده بگم که BF494 توی گیرنده‌ای که گفتم چیکار می‌کنه:

تو گیرنده خیلی ساده (که گفتم):

BF494 با کمک سلف (L1) و خازن متغیر، دو تا کار همزمان می‌کنه:

۱. انتخاب ایستگاه (مثل رادیو قدیمی):

با چرخوندن خازن متغیر، فرکانس تشدید مدار عوض می‌شه و فقط یه ایستگاه خاص (مثلاً ۱۰۰ مگاهرتز) رو قبول می‌کنه، بقیه رو پس می‌زنه.

۲. آشکارسازی (درآوردن صدا):

همون کاری که قبلاً گفتم با آشکارساز شیب. یعنی از روی لبه قله استفاده می‌کنه تا تغییرات فرکانس رو به تغییرات دامنه تبدیل کنه.

نتیجه: یه سیگنال ضعیف صوتی از BF494 خارج می‌شه که می‌ره به BC547 برای تقویت.

---

پس اون ماجرای میکسر و فرکانس میانی چی بود؟

اونا مال یه مدار دیگه‌ست (گیرنده سوپرهتروداین) که حداقل ۴-۵ ترانزیستور داره. برای یه گیرنده آموزشی ساده، همچین چیزی نداریم.

خلاصه: من اشتباهی اون داستان رو اینجا آوردم. همون آشکارساز شیب رو داشته باش که قبلاً گفتم، درست‌تره.

ببخشید اگه قاطی کردم!

 

[saalek110]

سالک: تو فکر کردی ما ترم ده مخابراتیم....ما تابحال اصلا گیرنده نساختیم ، می خواهیم با زبان ساده بگی گیرنده چطور کار می کنه؟


حق با توئه، من گاهی چنان می‌رم توی لاک فنی که یادم می‌ره با کی دارم حرف می‌زنم.
التماس دعا... دیگه این قدر پیچیده نمی‌کنم. قول می‌دم.

---

گیرنده چطور کار می‌کنه؟

(نسخه زبان مادری، بدون فرمول، بدون غر زدن)

ببین، گیرنده یعنی یه دستگاه که حرف‌هایی که توی هوای اطرافه رو می‌گیره و برات صدا می‌کنه.
همین. مثل یه دوست که گوش می‌ده به حرفای دیگرون و برات تکرار می‌کنه.

---

قدم اول: هوا پر از حرف‌است

توی هر لحظه، میلیون‌ها سیگنال توی هوای دور و برته:
صدای رادیو، تلویزیون، موبایل، وای‌فای، حتی امواج کیهانی!
همه اینا باهم قاتی ان.

---

قدم دوم: آنتن (گوش گیرنده)

آنتن مثل یه گوش بزرگ می‌مونه.
تمام این صداها رو می‌شنوه ولی هنوز فرقی بینشون نمی‌ذاره.

---

قدم سوم: مدار تنظیم (انتخاب ایستگاه)

یه مدار کوچولو داریم که مثل یه فیلتر باریک می‌مونه.
کاری که می‌کنه اینه:
از بین همه اون همه صدا، فقط یه فرکانس خاص رو نگه می‌داره (مثلاً ۱۰۰ مگاهرتز)، بقیه رو می‌ندازه دور.

مثل این می‌مونه که بگی تو یه خیابون شلوغ فقط به صدای یه نفر گوش کنی.

---

قدم چهارم: آشکارسازی (درآوردن صدا)

تا اینجا یه موج با فرکانس بالا داریم که صدا توش قایم شده.
حالا باید صدا رو از توش دربیاریم.

این کار رو یه ترانزیستور یا دیود انجام می‌ده.
مثل این می‌مونه که پاکت نامه رو باز کنی تا ببینیم داخلش چیه.

---

قدم پنجم: تقویت کردن

صدایی که دراومده خیلی ضعیفه.
با یه ترانزیستور دیگه (مثل BC547) این صدا رو بلندتر می‌کنیم تا به هدفون یا بلندگو برسه.

---

قدم ششم: شنیدن

حالا دیگه صدا به حدی رسیده که می‌تونی بشنویش.
هدفون یا بلندگو این موج الکتریکی رو به لرزش هوا تبدیل می‌کنه، و تو می‌شنوی.

---

خلاصه توی ۳ خط:

۱. آنتن همه صداها رو می‌گیره.
۲. مدار تنظیم یکی رو انتخاب می‌کنه.
۳. ترانزیستورها صدا رو از موج جدا می‌کنن و بلند می‌کنن تا بشنوی.

---

حالا دیگه راضیه استاد؟
می‌خوای اینو ببرم یه مرحله بالاتر (بدون پیچوندن) یا همین سطح رو نگه داریم؟

 

[saalek110]

سالک:ترانزیستور bf494 نقشش چیه؟



BF494 اون کارگر ساده‌دل و بی‌ادعا نیست. این یه تکاور آموزش‌دیده است برای جنگ در فرکانس‌های بالا. اونجا که BC547 کم میاره و قاطی می‌کنه، BF494 با خونسردی کارش رو انجام میده.

بیا ببینیم دیتاشیت‌ها چی می‌گن و این تکاور چه مأموریت‌هایی داره:

شناسنامه رسمی BF494 (اونی که تو دیتاشیت‌ها هست)

· نام: BF494
· فامیل: ترانزیستور NPN
· محل زندگی (پکیج): TO-92 (همون قواره BC547)
· ولتاژ تحمل (VCEO): ۲۰ ولت (خیلی شجاع نیست!)
· جریان تحمل (IC): ۳۰ میلی‌آمپر (کمزور!)
· توان مصرفی (Pd): ۳۵۰ میلی‌وات
· بهره (hFE): حدود ۶۷ تا ۲۲۰
· فرکانس قطع (fT): ۱۲۰ مگاهرتز

---

مأموریت‌های اصلی BF494 (طبق دیتاشیت)

این چند تا مأموریت رو برات از روی برگه مشخصاتش می‌خونم:

1. HF applications in radio and television receivers یعنی کاربردهای فرکانس بالا (HF) در گیرنده‌های رادیو و تلویزیون. این همون چیزیه که ما می‌خوایم.
2. FM tuners یعنی تیونرهای رادیو FM.
3. Low noise AM mixer-oscillators یعنی میکسر-اسیلاتورهای کم‌نویز برای رادیو AM.
4. IF amplifiers in AM/FM receivers یعنی تقویت‌کننده فرکانس میانی (IF) در گیرنده‌های AM/FM.

---

نقشش در گیرنده FM (که داری می‌پرسی):

توی گیرنده‌ای که برات گفتم، BF494 دقیقاً اولین مأموریتش رو انجام میده: دریافت و تقویت امواج فرکانس بالا (RF). یعنی:

· ایستگاه رو انتخاب می‌کنه: با کمک سلف و خازن، از بین همه امواجی که توی هواست، اون یکی رو که می‌خوایم (مثلاً ۱۰۰ مگاهرتز) برمی‌داره.
· تقویت می‌کنه: سیگنال خیلی ضعیفی که از آنتن گرفته شده رو تقویت می‌کنه.
· آشکارسازی می‌کنه: همون کاری که قبلاً گفتم با "آشکارساز شیب". تغییرات فرکانس رو تبدیل می‌کنه به تغییرات ولتاژ (صدا).
· یه سیگنال صوتی خام تحویل میده: آخرش یه سیگنال ضعیف صوتی ازش میاد بیرون که می‌ره سمت BC547 برای تقویت نهایی.

پس BC547 و BF494 هر دو "کارگر" هستن، اما حوزه عملیاتشون فرق می‌کنه:

ترانزیستور حوزه عملیات وظیفه
BF494 جبهه جنگ (فرکانس بالا - RF) دریافت موج، انتخاب ایستگاه، آشکارسازی
BC547 پشت جبهه (فرکانس پایین - AF) تقویت صدای دریافتی برای شنیده شدن

اگه BF494 نباشه، چه بلایی سر گیرنده میاد؟ باید بریم سراغ جایگزیناش.

 

[saalek110]

سالک: اگر اسیلوسکوپ را قبل و بعد ترانزیستور bf494 بزنیم ، چی می بینیم؟

چه سوال عالی و باحالی! حالا داری به زبان اسیلوسکوپ حرف می‌زنی. این دیگه پیشرفته‌ست. بیا با هم یه سفر کنیم توی مدار و ببینیم قبل و بعد BF494 چی می‌بینیم.

---

قبل از BF494 (ورودی - سمت آنتن)

اگه پروب اسیلوسکوپ رو بزنی به پایه بیس BF494 (یا همون نقطه بعد از آنتن و مدار تنظیم)، چی می‌بینی؟

تصویری که می‌بینی:

یه موج سینوسی خیلی خیلی ریز و ضعیف با فرکانس بالا (مثلاً ۱۰۰ مگاهرتز).

شکل موج:

· دامنه (بلندی): خیلی کم (شاید چند میلی‌ولت)
· فرکانس: خیلی زیاد (۱۰۰ میلیون نوسان در ثانیه)
· روی صفحه اسیلوسکوپ: یه خط نازک و پر از نوسان می‌بینی که انگار یه نوار پر از موی فرفریه!

توضیح:

این همون سیگنالیه که آنتن از هوا گرفته. خیلی ضعیفه و اگه تقویت نشه، هیچ وقت صدا ازش درنمیاد. BF494 قراره اینو بگیره و باهاش کار کنه.

---

بعد از BF494 (خروجی - سمت کلکتور)

حالا اگه پروب اسیلوسکوپ رو بزنی به پایه کلکتور BF494 (بعد از اینکه ترانزیستور کارش رو کرد)، چی می‌بینی؟

تصویری که می‌بینی:

دیگه اون موج سینوسی تمیز رو نمی‌بینی. یه موج پیچیده و عجیب می‌بینی که شکلش فرق کرده.

شکل موج:

· دامنه: بزرگتر شده (چند صد میلی‌ولت یا حتی چند ولت)
· فرکانس: بازم همون فرکانس بالاست، ولی شکلش عوض شده
· قله‌ها: دیگه همه قله‌ها هم‌اندازه نیستن

دقیق‌تر ببینیم چی شده:

BF494 توی مدار ساده گیرنده FM (با روش آشکارسازی شیب) چند تا کار همزمان انجام داده:

کار نتیجه توی شکل موج
۱. تقویت کردن دامنه موج بزرگتر شده (از میلی‌ولت به ولت رسیده)
۲. محدود کردن (Limiting) قله‌ها رو بریده تا نوسانات دامنه رو حذف کنه (چون FM به تغییرات دامنه حساس نیست)
۳. آشکارسازی شیب تغییرات فرکانس رو تبدیل کرده به تغییرات دامنه
۴. فیلتر کردن فرکانس بالا بخش فرکانس بالای موج رو گرفته

نتیجه نهایی توی شکل موج:

چیزی که روی اسیلوسکوپ می‌بینی یه موج فرکانس بالاست که پوش (Envelope) بالاش مطابق با صدای اصلی تغییر می‌کنه. یعنی:

· هر جا فرکانس ایستگاه رادیویی می‌ره بالا (صدای زیر)، دامنه موج خروجی کم می‌شه
· هر جا فرکانس میاد پایین (صدای بم)، دامنه زیاد می‌شه

این یعنی BF494 یه موج AM ساختگی تحویل داده که اطلاعات صوتی توی دامنه‌اش قایم شده.

---

بعد از BC547 (خروجی نهایی)

برای تکمیل ماجرا، اگه پروب رو بزنی به خروجی BC547 (که بعد از BF494 و بعد از خازن جداکننده DC) چی می‌بینی؟

تصویری که می‌بینی:

دیگه خبری از اون موج فرکانس بالا نیست. یه موج آروم و کند با فرکانس پایین (۲۰Hz تا ۲۰kHz) می‌بینی.

شکل موج:

· دامنه: بزرگ (چند ولت)
· فرکانس: کم (متناسب با صدای پخش شده)
· شکل: همون شکلی که صدا داره (مثلاً اگه موسیقی پخش بشه، شکل موج پیچیده‌ست)

این همون سیگنال صوتی هستش که می‌ره به هدفون و تو می‌شنویش.

---

جدول مقایسه برای ملت:

نقطه اندازه‌گیری دامنه موج فرکانس موج شکل موج
ورودی BF494 (بیس) چند میلی‌ولت ۱۰۰ مگاهرتز موج سینوسی تمیز و ریز
خروجی BF494 (کلکتور) چند ولت ۱۰۰ مگاهرتز موج فرکانس بالا با پوش متغیر (شبیه AM)
خروجی BC547 چند ولت ۲۰Hz تا ۲۰kHz موج صوتی (متناسب با صدا)

---

خلاصه با مثال خیابونی:

· ورودی BF494: مثل یه زمزمه خیلی آروم توی یه خیابون شلوغ
· خروجی BF494: مثل این که اون زمزمه رو بگیری با یه بلندگو پخش کنی، ولی هنوز توی یه فرکانس بالاست (مثل صدای جیرجیرک!)
· خروجی BC547: مثل این که اون صدای جیرجیرک رو تبدیل کنی به صدای آدمیزاد که قابل فهمه

حالا دیگه می‌دونی BF494 چطور جادو می‌کنه!

 

[saalek110]

ساختار مدار گیرنده am را شرح بده

چه سوال خوبی! بعد از کلی بحث درباره FM، حالا نوبت به مادربزرگ رادیوها رسیده. گیرنده AM رو بهت بگم. اینجا دیگه خبری از اون همه پیچیدگی FM نیست، یه کم ساده‌تره.

گیرنده AM چطور کار می‌کنه؟

گیرنده AM از چند تا بخش اصلی تشکیل شده. بیا با هم ببینیم هر بخش چیکار می‌کنه.

بخش اول: آنتن و مدار تنظیم (انتخاب ایستگاه)

· آنتن: یه سیم ساده که همه امواج رو می‌گیره.
· مدار تانک (L1 و خازن متغیر): اینجا قلب انتخاب ایستگاهه. یه سلف (L1) و یه خازن متغیر (VC1) داریم که با هم یه مدار تشدید می‌سازن . با چرخوندن خازن متغیر، فرکانس تشدید مدار عوض می‌شه و از بین همه امواج، فقط اون یکی (مثلاً ۱۰۰۰ کیلوهرتز) رو نگه می‌داره، بقیه رو می‌ندازه دور. جالب اینجاست که توی بعضی مدارها، خود سلف نقش آنتن رو هم داره .

بخش دوم: آشکارسازی (درآوردن صدا از موج)

اینجا دیگه بحث دیود وسط میاد. توی گیرنده AM، از یه دیود (مثلاً 1N5711) به عنوان آشکارساز پوش (Envelope Detector) استفاده می‌کنن . دیود اون نیمه منفی موج رو می‌گیره و راه نمی‌ده. بعد از دیود، یه خازن می‌ذاریم که بین پالس‌ها رو پر می‌کنه و همون "پوش" موج که حاوی صداست رو جدا می‌کنه. همون کاری که قبلاً مفصل برات گفتم.

بخش سوم: تقویت صدا

صدایی که از آشکارساز دراومده خیلی ضعیفه. باید تقویت بشه تا به هدفون یا بلندگو برسه. اینجا ترانزیستورها می‌آن وسط:

· بعضی مدارها از یک ترانزیستور به عنوان تقویت‌کننده صوتی استفاده می‌کنن .
· بعضی دیگه مثل اون مدلی که توی اِمیک هست، از سه تا ترانزیستور استفاده کردن :
· Q1 و Q2 (BC549): یه ترکیب خاص که بهره بالا و امپدانس ورودی بالا می‌ده تا به مدار تانک فشار نیاد .
· Q3 (BC549): همون کار آشکارسازی و تقویت صدا رو باهم می‌کنه .

خلاصه قطعات یه گیرنده AM ساده سه ترانزیستوری :

بخش قطعات اصلی توضیح
مدار تنظیم سلف L1 (۶۰ دور روی فریت)، خازن متغیر ۵۰۰pF انتخاب ایستگاه با چرخوندن خازن
تقویت‌کننده RF ترانزیستور Q1, Q2 (BC549) تقویت سیگنال دریافتی بدون بارگذاری مدار تانک
آشکارساز و تقویت صدا ترانزیستور Q3 (BC549) هم صدا رو از موج جدا می‌کنه، هم تقویتش می‌کنه
خروجی هدفون با امپدانس بالا برای شنیدن صدا (یا می‌تونی به یه تقویت‌کننده خارجی بدی)

نکات مهم برای ساختن گیرنده AM:

۱. سلف L1 رو خودت باید بپیچی. ۶۰ دور سیم مفتولی ۰.۵ میلی‌متر روی یه هسته فریت به قطر ۱ سانت و طول ۷ سانت .
۲. این مدارات رادیویی رو روی بردبورد نبند. فرکانس بالاست و بردبورد خرابش می‌کنه. برو سراغ PCB یا فیبر سوراخ‌دار با لحیم‌کاری تمیز .
۳. برای خروجی، از هدفون با امپدانس بالا استفاده کن تا صدا رو خوب بشنوی .
۴. ولتاژ تغذیه ۹ ولته.

فرق گیرنده AM با FM چی بود؟

حالا که هر دو رو داری، یه مقایسه کوچیک بکنیم:

ویژگی گیرنده AM گیرنده FM (که قبلاً گفتم)
روش آشکارسازی آشکارساز پوش با دیود و خازن آشکارسازی شیب (یا مدارات پیچیده‌تر)
فرکانس کاری ۵۳۰ تا ۱۷۰۰ کیلوهرتز ۸۸ تا ۱۰۸ مگاهرتز
کیفیت صدا متوسط (مناسب گفتگو) عالی (مناسب موسیقی)
حساسیت به نویز زیاد کم
برد زیاد (شب‌ها تا شهرهای دور) کم (داخل شهر)

جمع‌بندی: گیرنده AM با مدار تنظیم (L و خازن) ایستگاه رو انتخاب می‌کنه، با دیود صدا رو از موج جدا می‌کنه، و با ترانزیستور تقویتش می‌کنه تا بشنوی. ساده‌ست، قطعاتش دم‌دستیه، و هنوز هم برای گرفتن رادیوهای گفتگو و اخبار عالیه.

حالا بگو ببینم، کدوم بخشش برات مبهم موند تا بازم برات "ملتی" بگم؟

 

[saalek110]

سالک: یک سوال: اگر گیرنده am ساده تره ، چرا به مبتدی ها ، گیرنده fm پیشنهاد میدن؟

عالی پرسیدی! این دقیقاً همون پارادوکسی هستش که خیلی از مبتدیها توش گیر می‌کنن. جوابش چند تا دلیل جالب داره. بیا با هم واکاوی کنیم.

چرا با اینکه AM ساده‌تره، به مبتدیها FM پیشنهاد میدن؟

۱. کیفیت صدا (مهمترین دلیل)

گیرنده FM صدای واضح و تمیز داره. تقریباً مثل این می‌مونه که داری از یه پخش کننده معمولی گوش میدی. ولی گیرنده AM:

· پر از نویزه (خش‌خش)
· صدا گرفته و بی‌حاله
· هر بار یه وسیله برقی تو خونه روشن میشه (لامپ، ماشین لباسشویی، حتی دیمر چراغ)، صدا قطع و وصل میشه

نتیجه: وقتی یه مبتدی اولین بار گیرنده FM رو می‌بنده و صدای شفاف رادیو رو می‌شنوه، کلی ذوق می‌کنه. اگه AM ببنده، ممکنه ناامید بشه و بگه "این چه صدای مزخرفیه!"

---

۲. قطعات دم‌دستی و در دسترس

گیرنده FM با ترانزیستورهایی مثل BF494، BF199، 2N3904 ساخته میشه . همه اینا توی بازار ایران به راحتی پیدا میشن.

گیرنده AM برای بهترین عملکرد به:

· دیود ژرمانیوم (مثل OA91 یا 1N60) نیاز داره که امروزه پیدا کردنش سخته و گرونه
· هسته فریت بلند برای سلف
· هدفون با امپدانس بالا (که دیگه کسی نداره!)

پس از نظر تهیه قطعات، FM راحت‌تره.

---

۳. سادگی تنظیم

گیرنده FM معمولاً با یه خازن متغیر ساده تنظیم میشه. با چرخوندنش، ایستگاه عوض میشه.

گیرنده AM به تنظیم دقیق‌تری نیاز داره. سلفش رو باید خودت با دقت بپیچی (مثلاً ۶۰ دور). اگه یه دور کم و زیاد بپیچی، کل محدوده فرکانسی جا به جا میشه.

---

۴. حساسیت به آنتن

گیرنده AM به آنتن بلند و زمین کردن نیاز داره تا خوب کار کنه. توی آپارتمان‌های امروزی، کشیدن یه آنتن ۲۰ متری و یه سیم زمین خوب کار راحتی نیست.

گیرنده FM با یه تکه سیم ۲۰-۳۰ سانتی (یا حتی یه آنتن تلسکوپی) به راحتی کار می‌کنه.

---

۵. آموزش مفاهیم مدرن

FM تکنولوژی جدیدتر و "مدرن‌تری" هستش. بیشتر ایستگاه‌های موسیقی امروزی روی FM پخش میشن. یادگیری مفاهیم FM (آشکارسازی شیب، محدودکننده، نوسان‌ساز محلی) پایه‌ایه برای درک مخابرات مدرن و رادیوهای دیجیتال.

---

۶. اوج لذت در اولین تجربه

ببین، هدف آموزش برای مبتدیها، لذت بردن و ترغیب به ادامه هستش، نه به خاطر سپردن فرمولهای پیچیده. وقتی یه مبتدی با دست خودش گیرنده FM می‌سازه و می‌بینه صدای رادیو با کیفیت از بلندگو پخش میشه، انقدر لذت می‌بره که می‌خواد بیشتر یاد بگیره. گیرنده AM این حس رو بهش نمیده.

---

جدول مقایسه برای ملت:

ویژگی گیرنده AM گیرنده FM
کیفیت صدا بد (پر نویز) عالی (تمیز)
قطعات خاص دیود ژرمانیوم (کمیاب) ترانزیستورهای معمولی
آنتن مورد نیاز بلند (۲۰-۳۰ متر) کوتاه (۳۰-۵۰ سانتی)
سختی پیچیدن سلف بالا (۶۰ دور دقیق) کم (۳-۴ دور)
احساس موفقیت در اولین تجربه کم (ناامید کننده) زیاد (لذت‌بخش)
ایستگاه‌های موجود گفتگو، اخبار (با نویز) موسیقی با کیفیت

---

خلاصه برای اینکه هیچوقت یادت نره:

گیرنده FM رو به مبتدیها پیشنهاد میدن چون:

· با اولین بار روشن کردن، لبخند به لبش میاد
· صدای شفاف می‌شنوه، نه خش‌خش
· قطعاتش رو به راحتی از هر فروشگاهی می‌تونه بخره
· با یه سیم کوتاه راه می‌افته

گیرنده AM رو می‌ذارن برای وقتی که:

· می‌خوای تاریخچه رادیو رو یاد بگیری
· می‌خوای چالش فنی داشته باشی
· می‌خوای رادیوهای دوربرد (مثل BBC روی LW) بگیری

پس برای شروع، FM انتخاب منطقی‌تر و لذت‌بخش‌تری هستش. وقتی حرفه‌ای‌تر شدی، می‌ری سراغ AM و رادیوهای کریستالی و سوپرهتروداین و...

 

[saalek110]

سالک: یعنی دریافت امواج am از دریافت امواج fm سخت تره؟ اگر بله ، سختی اش در چیه؟

دقیقاً! رسیدی به نقطه عالی! بله، دریافت امواج AM از نظر فنی ساده‌تر هستش، ولی از نظر کیفیت و شرایط محیطی، سخت‌تر. این تناقض جالبیه که باید بازش کنم. بیا با هم ورق بزنیم.

چرا دریافت AM ساده‌تره؟

۱. ساختار ساده‌تر گیرنده

گیرنده AM رو با چند قطعه ساده می‌تونی ببندی. یادت هست همون گیرنده کریستالی که گفتم؟

· فقط یه دیود (ترجیحاً ژرمانیوم)، یه خازن متغیر، یه سلف و یه هدفون امپدانس بالا
· حتی بدون باتری کار می‌کنه!
· این سادگی باعث شد اولین رادیوهای تجاری تو دهه ۱۹۲۰ از AM استفاده کنن

۲. آشکارسازی ساده

روش دمودولاسیون AM (آشکارساز پوش) خیلی سر راسته. همون دیود و خازنی که برات گفتم. یه نگاه به شکل زیر بنداز:

---

اما سختی‌های دریافت AM چیه؟

۱. نویز و تداخل (مهمترین مشکل)

اینجا نقطه ضعف بزرگ AM هستش. چون اطلاعات رو روی دامنه موج سوار می‌کنن، هر چی که دامنه رو تغییر بده، نویز ایجاد می‌کنه .

چه چیزایی ایجاد نویز می‌کنن؟

· رعد و برق و طوفان‌های الکتریکی
· لامپ مهتابی و لامپ‌های کم‌مصرف غیر استاندارد
· جارو برقی، دینام ماشین، موتور سیکلت
· حتی خطوط برق فشار قوی و تجهیزات صنعتی

نتیجه: صدای خش‌خش، قطع و وصل شدن، یا افت کیفیت شدید

۲. تغییرات جوی و شبانه‌روزی

این یه ویژگی خاص AM هستش که هم خوبه هم بد:

زمان رفتار موج AM
روز فقط ایستگاه‌های نزدیک دریافت می‌شن
شب لایه یون‌سفر امواج رو برمی‌گردونه، پس ایستگاه‌های دور هم دریافت می‌شن

مشکلش: شب‌ها ایستگاه‌های دور و نزدیک با هم قاطی می‌شن و تداخل ایجاد می‌کنن

۳. کیفیت پایین صدا

· پهنای باند AM محدوده (حدود ۵ کیلوهرتز)
· فرکانس‌های بالای صوتی حذف می‌شن
· صدا گرفته و بی‌حاله، برای موسیقی اصلاً مناسب نیست
· بیشتر برای گفتگو و اخبار کاربرد داره

۴. نیاز به آنتن بلند و زمین خوب

گیرنده AM برای عملکرد خوب نیاز داره به:

· آنتن بلند (۲۰-۳۰ متر)
· سیم زمین مناسب
· توی آپارتمان‌های امروزی، این کار تقریباً غیرممکنه

۵. زیرساخت ضعیف در ایران

توی ایران:

· تعداد ایستگاه‌های AM فعال کمه
· زیرساخت‌های پخش قدیمی و به‌روز نیستن
· اکثر رادیوها روی FM فعالن

---

جدول مقایسه سختی دریافت AM و FM

جنبه AM FM
سادگی مدار گیرنده ساده (چند قطعه، حتی بدون باتری) پیچیده (نیاز به نوسان‌ساز و مدارات دقیق)
حساسیت به نویز خیلی زیاد (هر نویزی رو می‌گیره) کم (به نویز دامنه حساس نیست)
تغییرات جوی خیلی تأثیر می‌ذاره (شب و روز فرق می‌کنه) تأثیر کمی داره
کیفیت صدا پایین (مناسب گفتگو) عالی (مناسب موسیقی)
آنتن مورد نیاز بلند و حرفه‌ای کوتاه (۳۰-۵۰ سانتی)
برد زیاد (تا هزاران کیلومتر شب‌ها) کم (۵۰-۱۰۰ کیلومتر)

---

جمع‌بندی نهایی:

پس AM هم ساده‌ست، هم سخت! چطور؟

از نظر وضعیت
مدار گیرنده ساده‌تر از FM
شرایط دریافت سخت‌تر (نویز، آنتن، تغییرات جوی)
کیفیت نهایی پایین‌تر

به همین دلیل به مبتدیها FM پیشنهاد می‌دن:

· با یه آنتن کوتاه راه می‌افته
· نویز کمتری داره (ناامید نمی‌شن)
· صدای شفاف می‌شنون و لذت می‌برن

ولی برای یادگیری مفاهیم پایه رادیو، AM عالیه. همون رادیوی کریستالی که اول بحث گفتم، بهترین شروع برای درک "موج" و "آشکارسازی" هستش. بعدش می‌ری سراغ FM و گیرنده‌های پیشرفته‌تر.

 

[saalek110]

سالک: پس به نظر تو برای شروع از fm شروع کنیم ، بهتره تا اینکه am شروع کنیم؟

جواب کوتاه: بله، برای شروع، FM رو انتخاب کن.
جواب بلند رو با یه مقایسه ساده می‌دم تا برات جا بیفته.

---

مقایسه شروع با AM و شروع با FM:

موضوع شروع با AM شروع با FM
کیفیت صدا خش‌دار، پر نویز، بی‌حال شفاف، تمیز، باحال
اولین تجربه "این چه صدای مزخرفیه؟!" "وااای، رادیو گرفتم!"
قطعات خاص دیود ژرمانیوم (کمیاب)، هدفون امپدانس بالا BF494، خازن متغیر، سیم ساده
آنتن ۲۰-۳۰ متر سیم (توی آپارتمان؟!) یه تکه سیم ۲۰ سانتی
احساس موفقیت کم (ناامیدکننده) زیاد (انگیزه‌بخش)
برد زیاد (ولی نویز زیاد) کم (ولی تمیز)
مناسب برای رادیوهای گفتگو و اخبار موسیقی و رادیوهای محلی
پیچیدگی مدار ساده‌تر ولی حساستر کمی پیچیده‌تر ولی پایدارتر
لذت نهایی

---

دلیل اصلی:

اگه با AM شروع کنی، با خودت می‌گی:
"من کلی سیم و قطعه خریدم، یه آنتن ۲۰ متری کشیدم روی پشت بوم، کلی لحیم‌کاری کردم، آخرش این صدای خش‌خش مزخرف رو گرفتم؟ به این می‌گن رادیو؟"

بعد ناامید می‌شی و می‌ذاریش کنار.

اما اگه با FM شروع کنی:
"وااای! با یه سیم ۲۰ سانتی، با چند تا قطعه ساده، چه صدای شفافی! این که جادوئه!"

بعد انقدر ذوق می‌کنی که می‌ری سراغ مدارای بعدی.

---

نتیجه‌گیری برای "ملت":

اگه ... پیشنهاد من
عاشق چالشی و حوصله داری هم AM هم FM رو امتحان کن
می‌خوای زود نتیجه ببینی و لذت ببری فقط FM، بعداً سراغ AM بیا
می‌خوای مفاهیم پایه رو بفهمی اول AM رو تئوری بخون، بعد FM رو عملی بساز
می‌خوای به دیگران نشون بدی FM بساز که همه بگن "به به!"

---

حرف آخر:

همونطور که خودت گفتی، "بحث آموزش است".
هدف از آموزش، زدن توی ذوق دانشجو نیست. هدف اینه که انقدر لذت ببره که بگه "یادم بده بیشتر".

پس FM رو بزن که هم لذت ببری، هم یاد بگیری. بعدش برو سراغ AM که بفهمی قدیمی‌ترها چطور رادیو گوش می‌دادن.

 

[saalek110]

سالک: اگر خازن متغیر نداشته باشم ، هیچ کاری نمیشه کرد؟

نه عزیز، کار که زمین نمی‌مونه! اگه خازن متغیر نداشته باشی، چند تا راه داری. بیا ببینیم چطور می‌شود این مشکل را دور زد.

راه‌های جایگزین به جای خازن متغیر:

۱. سلف متغیر (Variable Inductor) - قشنگ‌ترین راه

به جای اینکه ظرفیت خازن رو عوض کنی، می‌تونی اندوکتانس سلف رو تغییر بدی. چطور؟

· یه سیم‌پیچ با چند دور بپیچ
· یه هسته فریت یا هسته برنجی داخلش بذار
· با جلو و عقب بردن هسته، فرکانس عوض می‌شه

مزیت: ساختش خیلی ساده‌ست. می‌تونی با یه پیچ‌گوشتی پلاستیکی تنظیمش کنی.

عیب: برای هر بار تنظیم باید دست ببری توی مدار. نمیشه مثل خازن متغیر یه دستگیره بذاری بیرون قاب.

---

۲. خازن ثابت + چند تا کلید (Bank Switching)

· چند تا خازن ثابت با مقادیر مختلف (مثلاً ۱۰، ۲۲، ۳۳، ۴۷ پیکوفاراد) آماده کن
· با یه کلید چرخشی (Rotary Switch) بینشون سوئیچ کن
· هر بار یه خازن رو به مدار وصل می‌کنی، فرکانس عوض می‌شه

مزیت: نیازی به قطعه خاص نداری. هر خازنی دم‌دستت هست می‌تونی استفاده کنی.

عیب: تعداد ایستگاه‌هایی که می‌تونی بگیری محدود به تعداد خازن‌هاست.

---

۳. واریکاپ (Varicap) یا دیود خازنی - جادوی مدرن!

این یه دیود مخصوص هستش که با تغییر ولتاژ، ظرفیتش عوض می‌شه. چطور کار می‌کنه؟

· یه دیود مخصوص (مثل BB105 یا MV2104) می‌ذاری جای خازن متغیر
· با یه پتانسیومتر (مقاومت متغیر)، ولتاژ دیود رو تغییر می‌دی
· با تغییر ولتاژ، ظرفیت دیود عوض می‌شه، فرکانس هم عوض می‌شه

مزیت: می‌تونی دستگیره تنظیم رو بیرون قاب بذاری. خیلی ظریف و دقیق کار می‌کنه.

عیب: دیود واریکاپ پیدا کردنش یه کم سخت‌تره. باید از فروشگاه‌های تخصصی بگیری.

---

۴. ترکیب واریکاپ با مدار ساده

یه کاربر تو انجمن‌ها تجربه جالبی داشت: با سه تا LED که به صورت معکوس بسته بودن، به عنوان واریکاپ استفاده کرد! این نشون می‌ده که با خلاقیت می‌شه از هر چیز دیودی استفاده کرد.

---

۵. گیرنده کریستالی با سیم‌پیچ چند سر (Tapped Coil)

تو گیرنده‌های AM خیلی ساده، یه روش قدیمی هست:

· یه سلف با چندین خروجی در طول سیم‌پیچ می‌سازی
· با یه کلید، خروجی‌های مختلف رو انتخاب می‌کنی
· هر خروجی یه فرکانس خاص رو می‌گیره

---

مقایسه راه‌ها برای ملت:

روش سختی ساخت دقت تنظیم دستگیره خارجی پیدا کردن قطعه
سلف متغیر آسون متوسط نه راحت (با هسته فریت)
کلید و خازن ثابت متوسط کم بله خیلی راحت
واریکاپ متوسط زیاد بله نسبتاً سخت
ترکیب LED سخت کم بله خیلی راحت (LED داریم!)

---

یه پیشنهاد ویژه برای شروع:

اگه تازه می‌خوای امتحان کنی، سلف متغیر رو بساز. با یه پیچ‌گوشتی پلاستیکی می‌تونی فرکانس رو عوض کنی. تجربه جالبیه و خیلی هم زود جواب می‌ده. بعداً می‌تونی بری سراغ روش‌های پیشرفته‌تر.

یادت باشه: تو رادیو، هدف فقط دریافت سیگناله، نه لزوماً داشتن گرون‌ترین قطعات! با خلاقیت می‌شه از هر چی دم‌دست هست استفاده کرد.

پس بی‌خیال نشو، یه راهی هست!

 

[saalek110]

سالک: یک مکث و توقفی اینجا می کنیم.