جنگ جهانی اول (۱۹۱۴-۱۹۱۸) که با نام "جنگ بزرگ" نیز شناخته میشود، یکی از بزرگترین و پرتلفاتترین درگیریهای تاریخ بود که با ترور ولیعهد اتریش آغاز و به سرعت تمام اروپا را در بر گرفت . این جنگ نه تنها نقشه سیاسی جهان را دگرگون کرد، بلکه مستقیماً در سرنوشت کشور ما نیز تأثیر گذاشت.
شروع این جنگ نتیجه ترکیب پیچیدهای از عوامل بود که سالها اروپا را بیثبات کرده بود:
· ملیگرایی افراطی: احساسات شدید ملیگرایانه، به ویژه در منطقه بالکان، تنشها را افزایش داد. صربستان به دنبال اتحاد اسلاوهای جنوبی بود و این موضوع مستقیماً امپراتوری اتریش-مجارستان را تهدید میکرد .
· رقابتهای نظامی و استعماری: قدرتهای اروپایی برای تصاحب مستعمرات بیشتر در آفریقا و آسیا با یکدیگر رقابت میکردند. این رقابت، به ویژه بین آلمان و بریتانیا بر سر برتری دریایی، به یک مسابقه تسلیحاتی مرگبار انجامید .
· سیستم اتحادهای پیچیده: اروپا به دو اردوگاه نظامی بزرگ تقسیم شده بود: اتحاد مثلث (آلمان، اتریش-مجارستان و ایتالیا) در برابر تفاهم مثلث (بریتانیا، فرانسه و روسیه). این اتحادها باعث شدند که یک درگیری محلی به سرعت به همه کشورها سرایت کند .
· ترور ولیعهد اتریش (جرقه جنگ): در ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴، گاوریلو پرنسیپ، یک ملیگرای صرب، آرشیدوک فرانتس فردیناند را در سارایوو ترور کرد. این حادثه بهانه را به اتریش-مجارستان داد تا با حمایت آلمان به صربستان اعلان جنگ دهد .
جنگ جهانی اول عمدتاً در دو جبهه اصلی در اروپا جریان داشت:
· جبهه غربی: پس از تهاجم سریع آلمان به بلژیک و فرانسه، جنگ در این جبهه به جنگ فرسایشی و سنگرها تبدیل شد. خطوط طولانی از سنگرها از سواحل بلژیک تا سوئیس کشیده شد و نبردهای وحشتناکی مانند نبرد وردون و نبرد سم با تلفات میلیونی رخ داد .
· جبهه شرقی: در این جبهه، نبرد میان آلمان و اتریش-مجارستان از یک سو و روسیه از سوی دیگر، متحرکتر بود، اما با تلفات سنگین همراه شد. روسیه به دلیل مشکلات داخلی و انقلاب، در سال ۱۹۱۷ از جنگ خارج شد .
· نبرد گالیپولی: یکی از مهمترین نبردها در جبهه خاورمیانه، حمله نیروهای بریتانیا و فرانسه به شبهجزیره گالیپولی (در ترکیه امروزی) بود که با شکست سنگین متفقین و پیروزی امپراتوری عثمانی به پایان رسید .
جنگ جهانی اول پیامدهای عمیقی بر جای گذاشت که تا دههها بعد جهان را تحت تأثیر قرار داد:
· فروپاشی امپراتوریها: این جنگ به حیات چهار امپراتوری بزرگ پایان داد: امپراتوری آلمان، اتریش-مجارستان، عثمانی و روسیه. به جای آنها کشورهای جدیدی مانند لهستان، چکسلواکی و یوگسلاوی در اروپا شکل گرفتند .
· زمینهسازی برای جنگ جهانی دوم: معاهده ورسای که در سال ۱۹۱۹ برای مجازات آلمان امضا شد، با تحمیل غرامتهای سنگین و تحقیر ملی، بذر خشم و نارضایتی را در آلمان کاشت. این شرایط به ظهور حزب نازی و در نهایت جنگ جهانی دوم انجامید .
· تغییر در فنون جنگی: در این جنگ برای نخستین بار از سلاحهای شیمیایی (گاز خردل و کلر)، تانک، مسلسل و هواپیماهای جنگی به طور گسترده استفاده شد که مرگبار بودن نبردها را به شدت افزایش داد .
اگرچه ایران در این جنگ رسماً اعلام بیطرفی کرد، اما به دلیل ضعف دولت مرکزی و موقعیت استراتژیک، به صحنه درگیری نیروهای متخاصم تبدیل شد. ارتش روسیه از شمال و نیروهای بریتانیا از جنوب وارد ایران شدند و بخشهای غربی نیز محل نبرد میان عثمانی و روسها بود. اشغال ایران و خرید آذوقه توسط ارتشهای خارجی، همراه با خشکسالی، به قحطی بزرگ ایران (۱۹۱۷-۱۹۱۹) دامن زد که طی آن بنا به برخی منابع، بین ۸ تا ۱۰ میلیون نفر از مردم ایران جان خود را از دست دادند .
در زمان جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸)، حکومت ایران (رسمی) دست خاندان قاجار و به طور مشخص شاه وقت، احمدشاه قاجار بود . با این حال، قدرت او و دولت مرکزی به شدت محدود و تحتالنفوذ دو قدرت خارجی، یعنی روسیه و بریتانیا قرار داشت.
برای درک بهتر ساختار قدرت در آن دوره، میتوان آن را به دو بخش قدرت اسمی (رسمی) و قدرت واقعی تقسیم کرد:
· قدرت اسمی (رسمی): این بخش در دست احمدشاه قاجار و دولت مشروطه (با نخستوزیرانی چون مستوفیالممالک) بود. احمدشاه درست ۸ روز پس از آغاز جنگ، در حالی که تنها ۱۸ سال داشت، تاجگذاری کرد و بلافاصله فرمان بیطرفی ایران را صادر نمود . اما این اراده رسمی به دلیل ضعف ذاتی حکومت، هرگز به اجرا درنیامد.
· قدرت واقعی (نفوذ خارجی): قدرت اصلی در میدان عمل در دست ارتشهای روسیه و بریتانیا (متفقین) و سپس امپراتوری عثمانی (متحدین) بود . بر اساس قرارداد ۱۹۰۷ سنپترزبورگ، ایران به مناطق نفوذ روسیه (شمال) و بریتانیا (جنوب) تقسیم شده بود. این دو کشور در امور داخلی دخالت میکردند، انتخابات مجلس را به تعویق میانداختند و حتی کابینه دولت را با فشار خود تغییر میدادند .
در طول جنگ، ضعف دولت مرکزی چنان بود که گروهی از نمایندگان مجلس و رجال ملیگرا به دلیل ناتوانی تهران در برابر روسها، به کرمانشاه مهاجرت کرده و یک دولت موقتی مهاجرین (دولت ملی) به ریاست رضاقلی نظامالسلطنه تشکیل دادند که با حمایت آلمان و عثمانی علیه متفقین وارد عمل شد .
به طور خلاصه، اگرچه پرچم و نام حکومت در دست قاجارها بود، اما اراده واقعی در ایران آن روز، بیش از آن که از کاخ گلستان صادر شود، از سفارتخانههای روس و انگلیس و اردوگاههای نظامی متخاصم در شمال و جنوب کشور تراوش میکرد.
سوال: جنگ جهانی دوم مصادف با رضا شاه بود؟ چه سالی بود؟ شاه ایران یعنی محمدرضا پهلوی کی به قدرت رسید؟
پاسخ به سوال شما تصویر واضحی از یکی از بحرانیترین مقاطع تاریخ معاصر ایران را ترسیم میکند. جنگ جهانی دوم درست مصادف با پایان سلطنت رضاشاه و آغاز سلطنت محمدرضا پهلوی بود.
در جدول زیر، رابطه این دو رویداد مهم را با یکدیگر میبینید:
عنوان............................... توضیح
جنگ جهانی دوم.............. ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ (۱۰ شهریور ۱۳۱۸) تا ۲ سپتامبر ۱۹۴۵ (۱۱ شهریور ۱۳۲۴)
شاه ایران در آغاز جنگ رضاشاه پهلوی (پدر)
رویداد اصلی در ایران.................اشغال ایران توسط متفقین (بریتانیا و شوروی) در ۳ شهریور ۱۳۲۰
پایان سلطنت رضاشاه................. ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ - رضاشاه مجبور به استعفا و ترک ایران شد
آغاز سلطنت محمدرضا پهلوی.......... ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ - محمدرضا پهلوی پس از استعفای پدر، به عنوان شاه جدید ایران سوگند یاد کرد
اشغال ایران و سقوط رضاشاه
با آغاز جنگ جهانی دوم، ایران اگرچه بیطرفی خود را اعلام کرد ، اما این بیطرفی دوام نیاورد. با حمله آلمان به شوروی در سال ۱۹۴۱، ایران به دلیل همسایگی با شوروی و دارا بودن راه آهن سراسری، به مسیری حیاتی برای انتقال کمکهای غربی به شوروی تبدیل شد .
متفقین با بهانه حضور کارشناسان آلمانی در ایران، در سوم شهریور ۱۳۲۰ از شمال و جنوب به کشور حمله کردند. ارتش ایران پس از مقاومتی کوتاه، متلاشی شد . در نهایت، با اولتیماتوم متفقین، رضاشاه در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ مجبور به استعفا شد و چند روز بعد، ایران را برای همیشه ترک کرد .
آغاز به کار محمدرضا پهلوی
پس از استعفای پدر، در همان روز ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، محمدرضا پهلوی که پیش از آن ولیعهد بود، با رأی مجلس و حمایت متفقین، به پادشاهی رسید .
او سلطنت خود را در شرایطی آغاز کرد که کشور تحت اشغال نظامی بود و بحرانهای ناشی از جنگ، از جمله قحطی و بیثباتی، گریبانگیر مردم شده بود .
قدرت واقعی (نفوذ خارجی): قدرت اصلی در میدان عمل در دست ارتشهای روسیه و بریتانیا (متفقین) و سپس امپراتوری عثمانی (متحدین) بود . بر اساس قرارداد ۱۹۰۷ سنپترزبورگ، ایران به مناطق نفوذ روسیه (شمال) و بریتانیا (جنوب) تقسیم شده بود. این دو کشور در امور داخلی دخالت میکردند، انتخابات مجلس را به تعویق میانداختند و حتی کابینه دولت را با فشار خود تغییر میدادند .
How to recover stolen cryptocurrency: hire META TECH RECOVERY PRO